Mekân, insanların sadece fiziksel olarak içinde bulunduğu ya da gözlemlediği alanlardan ibaret değildir. Aksine mekân; anıların, duyguların, acıların ve travmaların somutlaşarak hafızalaştığı canlı bir ortamdır. İnsan yaşantısı ve toplumsal bellek üzerindeki bu derin etki, tarihin her döneminde kendini göstermiştir.
Bu durum günümüzde de geçerliliğini korur; nitekim mekân kurgularının hiçbiri tesadüfi değildir. Devlet kurumlarının, okulların ya da şehirlerin mimari tasarımı belirli bir zihniyetin ürünüdür. Mekânı şekillendiren nesneler ise kolektif hafızayı kalıcı kılan en temel unsurlardır. Bir olayı, tutulan bir yası ya da kolektif bir anıyı zamana karşı direnen canlı bir tanığa dönüştüren şey, mekânın kendisidir.
Fransız tarihçi Pierre Nora, Hafıza Mekânları (Lieux de mémoire) adlı ufuk açıcı çalışmasında tam da bu konuya değinir. Nora’ya göre modern çağda canlı toplumsal hafızanın (milieux de mémoire) zayıflaması ve gündelik hayatın içinden çekilmesiyle birlikte toplumlar, geçmişi sabitlemek ve kaybolmaktan kurtarmak için somut sığınaklar yaratırlar. Nora bu durumu, “Hafıza mekânları vardır, çünkü artık gerçek anlamda hafıza ortamları kalmamıştır… Hafıza mekânları, zamanın akışı içinde kaybolup gitme tehdidi altındaki bir geçmişi durdurmak, kapatmak, sabitlemek ve ölümsüzleştirmek amacıyla oluşturulmuş yapay nesnelerdir” sözleriyle açıklar.
Nora, kuramsal çerçevesinde bir nesnenin veya bir yerin “Hafıza Mekânı” olabilmesi için üç temel unsurun bulunması gerektiğini vurgular: maddi (somut) varlık, sembolik anlam ve toplumsal bir işlev. Somut olan toprak veya taş, yüklenen anlam ile sıradan olmaktan çıkar ve toplumsal belleği koruma görevini üstlenir. Toplumlar, unutulmaya zorlanan bir geçmişi geleceğe taşımak için “irade-hafıza” yöntemini geliştirirler. Bir mezar taşı, ritüelleşmiş bir ziyaret, belleğin silinmesine karşı kararlı bir iradenin mekâna kazınmasıdır.
Bizim coğrafyamızda “irade-hafıza” tarihsel bir tercih değil, sistemin unutturma politikasına karşı gösterilen bir direniştir. Tam da bu yüzden coğrafyamızda mezarlıklar ve anma alanları derin bir anlama sahiptir. Yıllardır evlatlarının izini süren ailelerin mücadelesi, yitirdiklerinin anısını yaşatacak somut bir mekân var etme arayışıdır. Çünkü mezarsızlık ve yası mekânlaştıramamak, derin bir kolektif travmaya yol açar. Cenazesine ait somut bir nişane ya da tutunacak bir mezar bulamayan yakınlar, ölümü kabullenemeyip yıllarca bir yol gözlemeye mecbur kalırlar.
Bayram sabahlarında ilk durağın mezarlıklar olması da bu mekânsal bağın bir sonucudur. Mezarlar, insanı gündelik hayatın illüzyonundan çıkarıp kendi hakikatiyle yüzleştirir. Üzerinde isim ve tarihler yazan o soğuk taşlar, anıyı mekânlaştırarak oranın sevdiklerimize ait olduğunu tesciller. Toprağa dokunmak, çiçek ekip su vermek; sadece bir mekânı güzelleştirme çabası değil, yitirileni hissetme ve hafızada diri tutma eylemidir. Mezar taşına bağlanan solgun bir tülbent ya da bırakılan bir saç örgüsü, sıradan bir taşı nesne olmaktan çıkarıp yaşanan acının ve yarım kalmış hikâyelerin sessiz çığlığına dönüştürür. İnsanların mezarlıklardan geçerken adımlarını yavaşlatması ve seslerini kısması, bu mekânsal hafızaya duyulan saygının ifadesidir. Mekân; hiçbir yazılı metnin aktaramayacağı duygusal bağları sözsüz bir biçimde kuşaktan kuşağa taşır.
Dolayısıyla bu coğrafyada bir annenin evladının mezar taşına tülbent bağlaması ya da bir kadının saç örgüsünü mezar taşına bağlaması, geçmişe yakılan sıradan bir ağıt değildir. Bu eylemler; silinmek ve unutturulmak istenen bir hakikatin mekân üzerinden hafızaya kazınmasıdır. Halkın bir çiçekle ya da bir tülbentle hafızalaştırdığı bu alanlar, devletin hissiyattan uzak resmi anıt politikalarına karşı verilmiş sarsıcı bir cevaptır.
Ne var ki toplumun anılarını mekânlaştırma talebi, savaşın yıkıcılığı içinde ısrarla reddedilmektedir. Hafızanın mekânla olan bu kopmaz bağını bilen iktidarlar, tam da bu yüzden yitirilen bedenlere ve mekânlara saldırmaktadır. Kimsesizler mezarlığına terk edilen, kaldırım taşlarının altına gömülen ya da ailelerine bir kutu içinde teslim edilen cenazeler; toplumun mekânsal hafızasını yok etmeyi hedefler. Çocuklarının mezar taşına dokunamayan, yasını mekânlaştıramayan bir toplumda derin bir travma ve hissizleşme yaratılmak istenir.
Ancak hatırlamanın bir direniş, unutturmanın ise bir mekânsızlaştırma politikası olduğu bu topraklarda mekân; bir yas alanı olmaktan öte, kimliğin ve hakikat arayışının geleceğe aktarıldığı canlı bir bellektir. Mekânı mekân yapan; toplumun yüklediği değerler, acılar ve o toprağa bırakılan izlerdir. Mekânları bir direniş alanına ya da bir hafıza mekânına dönüştürmek, halkın kolektif iradesine ve ısrarına bağlıdır. Yaşanmışlıkların, seslerin ve yarım kalmış hikâyelerin sindiği bu topraklar ne kadar unutturulmak istenirse istensin; mekâna kazınan bu kolektif hafızayı ve hakikati tamamen silmeye hiçbir politik gücün ömrü yetmez.
Vîyan Mahir
