Mani tarihin en renkli ve düşünce olarak da en derinlikli filozof ve peygamberlerinden biridir. 216-276 yılları arasında yaşamıştır. Mardinli Mani olarak anılır.
Mani’nin yaşadığı dönem Sasani devletinin Pers dönemindeki görkemi tekrar canlandırmak için hakimiyetini genişlettiği, sınırlarını Hindistan’dan Roma’ya kadar dayadığı bir dönemdir.
Sasani devletinin kurucusu Erdeşir Papekan’ın ardından Şapur başa geçmiştir. Şapur Roma karşısında büyük bir başarı elde etmiştir. Öyle ki savaş sırasında Roma’nın 40. İmparatoru olan Valerian’ı binlerce askeriyle birlikte esir almıştır. Roma tarihinde bu olay bir ilktir. İlk kez bir imparator esir düşmüştür.
Esir imparator ve askerlerine yeni bir kasaba yaptırılmış, adına da Gunde Şapur denilmiştir. Yunanistan’dan İran’a geçmiş olan düşünce insanlarını, ilim çevrelerini, daha fazla kar elde etmek için gelen Arap tüccarlarını ve hatta kaçakları, asileri denetimde tutmak için böylesi yeni bir kent inşa ettirmiştir. Yerini de bizzat kendisi belirlemiştir.
Sasanilerin bu kadar güçlü olduğu bir dönemde Zerdüşt dinini kendi iktidarları için kullanan din adamları devlet içinde ayrıcalıklar elde etmiş, bir kast haline gelmişlerdi. Toplum ise savaşlar için toplanan ağır vergilerle yoksullaşmış ve üzerlerindeki baskı katmerleşmiştir. Resmi Zerdüştlük karşısında toplum içinde gizli tarikatlar ortaya çıkmış, farklı dinsel ve mezhepsel arayışlar gelişmiştir. Mani’nin babası da dinde reformdan yanadır ve tarikatlarla ilişkilidir. Oğlunu da tarikat prensipleriyle yetiştirmiştir. Bununla birlikte Mani nakkaşlık ve resim sanatını öğrenmiştir.
Devlet ve iktidarın yol açtığı çürüme ve bir de devletlerin birbirleriyle sürekli savaşmaları karşısında Mani yeni bir dinsel inanç kurmuş ve devlet içinde reformu hedeflemiştir. Her dindeki iyiyi esas alarak savaşların ve çürümenin önüne geçmek istemiştir. Bunun için Zerdüştlük, Budizm ve Hristiyanlık inancını birbiriyle bağdaştırarak evrensel bir din anlayışına ulaşmaya çalışmıştır.
Tüm İyiliklerin Toplamı Olan Bir Din
Zerdütlükteki düalist yaklaşımı benimsemiş, Budizmden reenkarnasyon yani yeniden doğuş fikrini almış, Hıristiyanlıktan ise kurtuluş inancını alıp yeni bir senteze ulaşmıştır. Yine tıpkı Hıristiyan kilisesinin örgütlenmesi gibi meclis ve konseyler kurmuştur. Havarilere benzer şekilde yardımcıları vardır. İnancını yazı ve resim yoluyla yaymıştır.
Mani inancının Zerdüştlükteki gibi 3 temel prensibi vardır. Bunlara Mani’nin üç mührü denilmiştir: El Mührü, Ağız Mührü ve Gönül Mührü.
El mührü canlı varlıkların içindeki ışığa zarar vermeyi önler; hayvan ve bitkileri öldürmemek, bitkileri, çiçekleri, meyveleri koparmamak esas alınır. Ağız mührü tüm kötü sözleri ve kötü yiyecekleri yasaklar. Gönül mührü ise Mani inancına ve yaşam tarzına karşı olan her türlü düşünceyi yasaklar.
Dinleyicilerin yani taraftarların uyması gereken kurallar da on maddede özetlenmiştir:
1-Geçirilmiş olan zamana (tarihe) inanmak.
2-Çok tanrılı döneme inanmak.
3-Yalandan kendini korumak.
4-Kötü insan olmamak.
5-Et yememek
6-Başkasının namusuna kötü gözle bakmamak.
7-Hırsızlık yapmamak.
8-Okumak; sihirle -yalanla- hakikati ayırmak.
9-Toplum içerisinde inançlı olmak.
10-İşinde gevşek ve ihmalkâr olmamak.
On emri ile Mani insanlara eşitlikçi, komünal, doğaya zarar vermeyen bir yaşamı öğütlüyordu. Tarihe inanmayı ilke haline getirirken aslında kadercilik karşısında aklı ve iradeyi öne çıkarıyordu. Çok tanrılı döneme inanma ilkesiyle putlara tapınmayı yasaklıyordu. Diğer ilkelerle de dürüstlüğü, iyiliği, cömertliği, adil olmayı, bilimselliği, maneviyatı, çalışkanlığı savunmuştur.
Seçkinler gündüz güneşe, gece ise aya bakarak günde yedi kez, dinleyiciler ise 4 kez dua derler. Güneşin veya ayın görünmediği zamanlarda ise yönlerini kuzeye dönerek dua ederlerdi. Haftanın ilk günü olarak Pazar gününü güneş günü olarak anar ve onun için oruç tutarlardı. Ay adına da her ayın başında oruç tutarlardı. Bunlar nefs terbiyesi rolünü oynardı.
Yaşamsal Bir Felsefe
Düşünce tarzıyla da Mani Rönesans değerinde farklılıklar yaratmıştır. Dogmatizmi önemli oranda aşmış, aklı öne çıkarmış, akıl yoluyla hakikate ulaşmaya çok büyük önem vermiştir.
Din anlayışında doğrudan bir tanrı tasavvuru yapmaz; başlangıçta Zerdüştlükteki gibi aydınlık ve karanlık (iyilik ve kötülük) vardır.
Aydınlık ülkesini ışık cenneti olarak yorumlar ve kuzeyde bulunan bu cennetin yöneticisinin akıl, idrak, kurgu, tefekkür ve düşünce gücünden oluşan beş temel niteliğinin olduğunu belirtmiştir. Karanlık ülkesinin ise güneyde olduğunu anlatmış ve buranın yöneticisinin elinde duman, ateş, rüzgar, su ve karanlığın olduğunu ileri sürmüştür.
Karanlığı heyula yani korkutucu bir madde olarak adlandırmıştır. Karanlık, aydınlık ülkesinin sınırlarına dayanınca aralarında çatışma başlar. Bu diyalektik yaşamın her alanında vardır ve her insan kendinden başlamak üzere aydınlığın mücadelesini verir.
Öncüler ve Taraftarlar
Mani’ye inananlar eğitim almış, öncülük yapan yetkin kadrolar ve bir de taraftarlardan oluşuyordu. Kadrolarına “dürüstler, hakikiler, mükemmeller, iyiler” demiş ve “seçkinler” sıfatıyla tanımlamıştır. Taraftarlarını ise “dinleyiciler” sıfatıyla anmıştır.
Kadın ve erkek seçkinler yani kadrolar evlenmezler, mülk sahibi olmazlar, et yemezler, şarap içmezler. Karın tokluğuna günlük yiyeceklerle idare eder, basit giysiler içinde dervişçe bir yaşam sürerler.
Mani inancının toplumsal projeleri de vardır. Kast sistemine karşı eşitliği savunmuştur. Bu eşitlik içinde kadın-erkek eşitliği de vardır. Toplumda tüm farklılıkların bir arada yaşamasını savunmuş ve düşünceleri toplumda karşılık bulmuş, yaygınlaşmıştır.
İnanç sistemi resmi Zerdüştlüğü kabul etmediği için iktidar katındaki güç mücadelesinde resmi din adamlarının etkisini dengelemek için Mani’yi destekleyenler olmuştur. Bunların başında da Kral Şapur gelmektedir. Bu sayede Mani serbest çalışma ve düşüncelerini yayma fırsatını bulmuş olsa da bu durum fazla sürmemiştir.
Mani Şapur’u ikna ettiği gibi Roma’ya kadar gitmeyi düşünecek kadar kendine ve inanç sistemine güvenle doludur. Fakat bir yanda Sasani bir yanda Roma gibi bir imparatorluk adeta dünyayı paylaşmışlarken kastik kesimlerin oyunları karşısında fazla şansı olmamıştır.
Katletmeyle Aydınlık Karanlığa Teslim Olmaz
Bu dönemde de Sasani idaresi eyalet sistemini sürdürmüş, beylikler güçlenmiştir. Buna rağmen iktidarlarının ve çıkarlarının sarsıldığını gören beylikler, din adamları ve diğer kastlar Mani ve yandaşlarına karşı savaş açmış ve nihayetinde Berhem döneminde Mani katledilmiştir. Kimi anlatılarda Gundeşapur’da ölene dek zincire vurulduğu kimi anlatılarda ise derisinin yüzülerek katledildiği belirtilir. Mani ile birlikte tüm taraftarları hedef yapılmış ve geniş çaplı katliamlar yanında kara propagandayla bu inancın önüne geçmeye çalışmışlardır.
Tüm katletme ve saldırılara rağmen Maniciliğin toplumda yayılmasının önüne geçilememiş, yarattığı toplumcu zihniyet ve kültür birçok gizli tarikat şeklinde varlığını sürdürmüş; Mazdek ve Hürremiler kadar İslamiyet’in çıkışında da çeşitli etkileri olmuştur.
Şiyar Kaya
