Sistem, toplum üzerindeki tahakkümünü sadece zor aygıtlarıyla kurmuyor. Asıl olarak, günlük ilişkilerimizde, alışkanlıklarımızda, rutinleşmiş davranışlarımızda kuruyor. Öyle ki çoğu zaman farkına bile varamıyoruz; her şey bize çok doğal ve kaçınılmazmış gibi geliyor.
Evde, okulda, işyerinde, sokakta… Tahakküm her yerde aslında. Babaların evde “son sözü” söylemesi, öğretmenlerin öğrencilere üstenci bakması, patronun buyurganlığı… Kadınların söz hakkının ellerinden alınması, gençlerin bastırılması, emeğin değersizleştirilmesi… adeta yaşama içerilmiş bu tahakküm biçimi, egemen sistemin temelini oluşturuyor. Böylece insanlar, toplumun kılcal damarlarına kadar sinmiş bu tahakkümden farkına varmadan paylarını almış oluyor.
Açık ki sistem, yalnızca yasalarla işlemiyor. Daha çok ”yumuşak güç” de denilen kültürel ve siyasal politikalarla yürüyor. Sistem, tahakküm kültürünü en çok eğitim, medya, aile gibi kurumlar aracılığıyla insanlara aşılıyor. Yine çok incelikle belirlenen toplumsal normlar yoluyla kendi tahakkümünü meşrulaştırıyor. Örneğin okullarda öğretilen tarih, genellikle egemenlerin tarihidir ve gerçeklikten uzak yorumlardan ibarettir. Medya, gerçekleri düzenin belirlediği çerçevede işliyor ve neyi nasıl düşünmemiz gerektiğini belirliyor. Kullanılan dil ve deyimler, kadın ve erkek rolleriyle ilgili mesajlar tamamen buna hizmet ediyor. Aile ve toplumsal gelenekler de benzer şekilde davranışlarımızı etkileyerek sürekli şekillendiriyor.
Sistematik olarak üretilen bu tahakküm kültürü, adeta görünmez iplikler gibi birbirine bağlıdır ve sistemin her gün sürdürülmesini sağlıyor. Bir genç fikrini söylemekten çekiniyorsa, bir kadın sözünü geri çekiyorsa, bir çalışan emeğinin hakkını isteyemiyorsa, bunun sebebi sessizce örülen bu tahakküm zincirlerinden başka bir şey değildir. Hâkimiyet öyle derindir ki, hedef olanlar için her şey sıradan gelir; tıpkı günlük rutinler gibi, alışkanlıklarla kendini her gün yeniden tekrarlıyor.
Elbette bu bir kader değildir. Ve özgürlük de tıpkı tahakküm gibi; günlük yaşamın içindedir. Özgürlük, ne süslü laflarda ne de hayatımız boyunca peşinde koşup varamayacağımız bir amaçta saklıdır. Özgürlük, yaşama karşı takındığımız tavırda, dilimizde, ilişkilerimizde, davranışlarımızdadır… Tahakküm ilişkilerini sorgulamak, gerçekleri görmemizi sağlarken; tutum almak, özgürleşmenin belki de bir ilk adımıdır.
Her gün, her ilişkide verdiğimiz küçük kararlar görünmez zincirlerin kırılmasına ya da güçlenmesine hizmet eder. Onaylamak ya da reddetmek, susmak ya da ses yükseltmek… Bunlar belki çok fark edilmez, ama sistemi yaşamda mahkum etmenin temel eylemleridir. Öyle ki yaşamın en basit akışında bile, egemenliğin sürmesini ya da çözülmesini sağlayacak seçimler mutlaka vardır.
Kadınların özgürlüğünü, gençlerin söz hakkını, emeğin değerini savunmak; aile içinde, okulda, mahallede, işyerinde veya sosyal medyada fark yaratmak demektir. Bu, her bireyin kendi yaşamında ve ilişkilerinde sistemi örüp sürdüren mekanizmaların yeniden üretimini çözme sorumluluğunu üstlenmesiyle başlar. Zincirleri örmek bu zihniyetin işi ise, onları gevşetmek ve çözmek bizim görevimiz olmalı.
Tabi zincirleri çözmek yalnızca bireysel sorgulamayla sınırlı bir olay değildir; dayanışmayı ve kolektif mücadeleyi de gerektirir. Bir kadın ev içinde söz hakkını talep ettiğinde, bir genç okulda fikirlerini dile getirdiğinde, bir işçi emeğinin karşılığını istediğinde yalnız değildir. Mahallede kurulan dayanışma ağları, öğrencilerin ortak talepleri, işçilerin örgütlü direnişi… İşte tüm bu örgütlenmeler, görünmez zincirleri görünür kılar ve çözülmelerini hızlandırır.
Somut örnekler bize zincirlerin gevşetilebileceğini gösteriyor: Evde kararların herkesin katılımıyla alınması, okulda öğrencilerin fikirlerinin dikkate alınması, işyerinde çalışanların kolektif biçimde haklarını savunması… Medyada ayrımcı dili reddetmek, mahallelerde dayanışma ağları kurmak, kültürel yaşamda baskıcı gelenekleri sorgulamak ve toplumsal cinsiyet rollerini eşitlik temelinde yeniden tanımlamak zincirleri kırmaktır.
Unutmamalıyız ki, tahakkümün örüldüğü yer, aynı zamanda özgürlüğün filizleneceği yerdir. Ne kadar göz yumarsak, tahakküm o kadar derinleşir. Ne kadar sorgular, dayanışır ve mücadeleye katkı sunarsak, özgürlük o kadar sağlanır. Günlük yaşamın sıradan anları, toplumsal değişimin ve özgürlüğün sahnesidir.
Bu nedenle sorulması gereken soru yakıcı da olsa basittir:
“Ben bugün, kendi davranışımla bu sitemin güçlenmesine mi katkıda bulundum, yoksa özgürlüğün filizlenmesine mi?”
Zincirler görünmez olunca, onları kırmak için önce görmek gerekir. Görmek ise yalnızca başlangıçtır; asıl özgürlük, gördükten sonra birlikte değiştirmeye cesaret edenlerin eseridir.
Sema İnal
