Bir insanda coşku uyandırabilmek, sahip olunabilecek en kıymetli yeteneklerden biridir. Herhangi bir insanda en iyiyi geliştirmenin yolu buradan geçer. Elbette heyecan duyan, heyecan yaratabilir; safi samimiyetle mümkün olan bir olgudur. Öyle ki taklidi yapılamayan yegâne şey samimiyettir.
İnsanın iradi olarak güçlenmesinin esasında iki temel yolu vardır: Birincisi, kişinin güçsüz ve zayıf yanlarını bulup güçlendirerek kendini geliştirmesi; bu, anlam arayışının nihayetinde insanın kendini tanıması ile gerçekleşir. İkincisi ise, potansiyelini ortaya çıkarıp sınırlarını genişletmesidir.
Bu yazımızda biraz daha ikincisi üzerinde duralım.
Her şeyden önce, insanın potansiyelinin ne olduğunu bilmek ve bunun üzerine eğilmek, sanıldığından daha zordur. Öyle ki birçok şey insan için fazlaca anlam ifade edebilir ve bu yönüyle bir yanılgı yaratabilir. Çoğumuzun çevresinde, onlarca insan potansiyelini, içindeki cevheri kendi bataklığında kurutmaya bırakmış haldedir. Çok daha fazlasının bunu aramaya isteği de mecali de yoktur. Bu konuda inkar edilemez bir umutsuzluk hali hakimdir.
Oysa ki insan potansiyelinin açığa çıkması için başlangıç noktası her zaman özgür ortamdır. Özgür düşünebilme, özgür eylemde bulunabilme ve özgür seçimler yapabilme bir ön şarttır. Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan bir değerlendirmesinde, “Benim size yaptığım en büyük iyilik, size özgür düşünebilme sahaları yaratmak oldu” diyordu. Burada bahsedilen tam da budur: İnsan, kendisinin en iyi versiyonuna ancak böyle sahalarda, bu imkânla ulaşabilir. Elbette bu tek başına bir reçete olamaz.
İnsanın değer görmesi gerekir, çünkü insan değerlidir. İnsan, kendini özel hissetmeli; çünkü insan özeldir, biriciktir. Avrupa medeniyetinin bu denli her alanda büyümesinin sırrı biraz da buradadır. Avrupa düşüncesi, Kant’tan beri insanın hayatına özgü değeri açık seçik ifade etmeyi biliyor. Kant’ın tanımında, “Her nesnenin kendi değeri vardır ama insanın ise onuru, haysiyeti vardır. İnsan hiçbir zaman bir amacın aracı olmamalıdır” ifadeleri yer alır. Bu da batı aklının temelini oluşturur. Elbette fazla ayrıcalıklı kıldığı ve insanın doğa üzerinde mutlak tasarruf hakkına eriştiği eleştirilerimiz bakidir. Lakin bir gerçek vardır: İnsana değer vermek, ona ciddi ve samimi bir motivasyon kazandırmak anlamına gelir.
Kendini değersiz hisseden hiçbir kimse, değersiz hissettiği ortama bir şey katmaz, katmak istemez. Çünkü değeri inkar edilen insanın umudu inkar edilir. Umudunu kaybeden insan ise gücünü kaybeder ve o insan aciz kalır, kızgınlaşır ve günün sonunda mutlaka düşman hâline gelir.
Gerçek değer vermenin en doğrudan ifadelerinden biri, herhangi bir gündemi olmadan karşısındakini tümüyle dinleyebilmek; kendini yüzde yüz vererek onunla birlikte olarak dinleyebilmektir. Güzel ve zevk aldığımız sohbetleri şöyle bir göz önüne getirirsek göreceğiz ki mutlaka bizi iyi dinleyen birileri vardır. Çoğunlukla bizim konuşmamızın kalitesi ve hoşluğu, karşıdakinin dinlemesinin niteliğinin bir fonksiyonudur.
Oysa bencil kişi, dinleme ile ilgilenmez. Onun esas amacı denetlemektir ve bu nedenle, yönlendirmek amacıyla sürekli konuşur; dinlermiş gibi görünse bile aslında dinleme ile denetlemeye çalışır. Bir davranış koşullu olduğunda, yani değer verme ve saygı duymak koşullu olduğunda, insanlar kendini kullanılmış hisseder. Şu açıktır ki, insana değer veren davranışların iki temel özelliği vardır: İlki sağlamdır; yani süreklilik ve değişmezlik gösterirler. İkincisi koşulsuzdur; yani her yerde ve her zaman vardırlar.
Kendi insanlarına en çok değer verenler kuşkusuz gerçek önderlerdir. Onların sevgisi (kuşkusuz değer vermek sevmenin bir işareti, bir sonucudur), hiçbir karşılık beklemeden başkalarının tüm potansiyelini geliştirmesine kendilerini adamalarından bellidir. İyice incelendiğinde, hemen tüm önderlerin ortak özelliklerinden biri de başkalarına yükümlülüklerden önce onlara fırsatlar sunarak, onları en yüksek seviyelerine çıkmaya motive etmek olduğu görülecektir.
Konu hakkında güzel bir öykü vardır: Köyün birinde, yaşlı şef kano yapımında ağaca ihtiyaçları olduğunu anlar. Beslenebilmeleri için yanlarında bulundukları nehrin ortalarında ancak balık avlayabiliyorlarmış; bunun için de kano lazımmış. Fakat köy ile orman arasında pusuya yatan kurt sürüleri tehlikeli olduğu için ağaç kesmeden dönülürmüş sürekli. Denedikleri her seferde köyden bir erkeği kurban etmişler ve geriye sadece yaşlı şef ve bir erkek kalmış. Genç erkek oldukça yetenekliymiş, fakat bunca pratikten sonra özgüveni kırılmış.
Derken bir gün yaşlı şef genci yanına çağırıp, ormana gideceği günü ve saati söyleyip, başaracağına olan inancıyla genci motive etmiş. Genç, kendisine söylenen saatte ormana gittiğinde, beklediğinin aksine hiçbir terslik olmadan ağaçları kesmiş ve köye getirmiş. Herkesin endişeli bekleyişi yerini çılgınca bir sevince bırakmış, gence düzülen övgülere hayranlık eşlik etmiş. Gözlerin aradığı şef ise tek kolu kesik halde şölene katılmış; ne olduğunu soranlar da şeften asla cevabı alamamışlar.
Evet, hikâye bu ya: Şef kolunu kesip kurtları oyalamak için kullanırken, gencin ağaçları kesmesini sağlamış. İşte liderler böyledir; onlar her şeyden önce başarı imkânı yaratırlar. Değer vermenin en doğrudan ifadesi budur. Başarı motive eder, motive olan sınırlarını zorlar ve güçlenebilir. O zaman birinin başarmasını sağlamak kadar değerli çok az şey vardır.
Bir insanda coşku uyandırabilmek, sahip olunabilecek en kıymetli yeteneklerden biridir. Herhangi bir insanda en iyiyi geliştirmenin yolu buradan geçer. Elbette heyecan duyan, heyecan yaratabilir; safi samimiyetle mümkün olan bir olgudur. Öyle ki taklidi yapılamayan yegâne şey samimiyettir.
Bir insanda coşku uyandırma, dünyaya kendinden daha fazla karşındakinin gözünden bakabilmekle mümkündür. İnsanın gözünün, dünyayı algılama yeteneğinin, kendini algılama ve görme yeteneğinden yoksunluğu sonucu olduğunu fark etmek lazım. İnsanlığımızın sadece manevi tarafı değil, biyolojik yanı da böyledir: Göz ancak hastalandığında kendini görür. Kendini görecekse dışarıyı göremez, dışarıyı görecekse kendini göremez. İnsan da kendini ne kadar az görürse, kendini ne kadar çok unutursa, bir başka göreve ya da kişiye kendini adaması o ölçüde mümkün olur. İnsan olma özelliğinin o ölçüde hakkını verecektir.
Şervan Tutku
