Kommagene, farklı halkların birlikte yaşama pratiklerini sistemleştiren bir uygarlık olarak gelişmiştir. Topluluklar arası ilişkiler, aynı zamanda siyasal bir denge mekanizması işlevi görmüş; merkezi otorite ile yerel özerklik arasındaki ilişkiyi düzenlemiştir.
Antik Anadolu’nun güneyinde kurulan Kommagene Krallığı, klasik tarih yazımında genellikle kısa ömürlü bir Helenistik siyasal yapı olarak ele alınır. Oysa daha derin bir tarih-toplum perspektifiyle bakıldığında Kommagene’nin, Mezopotamya ile Anadolu arasında gelişen çoğulcu ve topluluk temelli bir toplumsal deneyim olduğu anlaşılmaktadır.
Kommagene deneyimi ne bütünüyle Doğu’ya ne de Batı’ya ait olup, her iki uygarlık havzasının kültürel, inançsal ve toplumsal birikimlerini birleştiren bir yapı niteliği taşır. Kommagene coğrafyası, tarih boyunca yerli Anadolu topluluklarının, Aryen ve Helenistik etkilerin iç içe geçtiği bir yaşam alanı olmuştur; bu durum, krallığın dayandığı toplumsal dokuya çok kimlikli, çok katmanlı ve esnek bir karakter kazandırmıştır.
Şüphesiz bunu söylerken Kommagene krallığını demokratik bir model olarak sunmuyoruz. İster iki merkezi güç arasında olmasından kaynaklı yaşadığı güvenlik kaygısı olsun, ister farklı etnik ve inanç gruplarının bir arada yaşadığı toplumsal gerçekliğin bir dayatması olsun; Kommagene krallığının yereli gözettiği, bu yönlü kurduğu denge sayesinde var olduğu bir gerçektir.
Kısa Tarihçe
Kommagene Krallığı, M.Ö. 163 yıllarında, günümüz Semsûr çevresinde, Aryen ve Helen kültürleri üzerine kurulmuştur. Bu bölgenin daha eski adını Asur yazıtlarında M.Ö. 800 yıllarında “Kummuh” olarak görmekteyiz. Başkent olarak Samosata’yı belirleyen krallık, konumu itibarıyla hem Doğu’nun büyük imparatorlukları hem de Helenistik güçlerle sürekli diplomatik ve askerî etkileşim içinde olmuştur.
Bölge, uzun bir süre Roma ve Part saldırılarına maruz kalmış; yerel hanedanlar ve aristokrasi, topluluk temelli bir denge siyasetiyle hem savunmayı hem de diplomatik uzlaşmayı birleştirmiştir. Krallık, bu strateji sayesinde uzun süre bağımsızlığını korumuş; ancak M.S. 72 yılında Roma tarafından doğrudan ilhak edilerek merkezi otoritenin kontrolüne girmiştir. Bu durum, Kommagene’nin topluluk temelli özerkliğinin son bulduğu ve toplumsal dengenin büyük ölçüde Roma idaresine devredildiği bir dönüm noktasıdır.
Topluluk Yapısı ve Kimlik
Kommagene toplumunu belirleyen temel özellik, tekçi bir etnik ya da siyasal kimlik yerine, farklı toplulukların bir aradalığına dayalı bir dengeye sahip olmasıdır. Bu yapı, modern ulus-devlet mantığından uzak; yerel kimliklerin, inançların ve geleneklerin görece korunabildiği bir toplumsal örgütlenmeye işaret eder. Kommagene, farklı halkların birlikte yaşama pratiklerini sistemleştiren bir uygarlık olarak gelişmiştir. Topluluklar arası ilişkiler, aynı zamanda siyasal bir denge mekanizması işlevi görmüş; merkezi otorite ile yerel özerklik arasındaki ilişkiyi düzenlemiştir. Bu yönüyle Kommagene, Mezopotamya ile Anadolu’nun tarihsel çoğulculuğunu ve topluluk temelli siyasetinin tarihsel örneklerini yansıtan özgün bir deneyim olarak değerlendirilebilir.
Nemrut Dağı ve İnançlar Arası Uzlaşma
Nemrut Dağı, Kommagene uygarlığıyla özdeşleşmiş bir dağdır. İsminin Kürtçede ölümsüz anlamına gelen “Nemir” kelimesinden türemiş olabileceği düşünülmektedir. Doğru olması durumunda, o dönem insanlarının Nemrut Dağ’ına ölümsüzlük atfettiği söylenebilir.
Kommagene’nin simgesi olan Nemrut Dağı, Kommagene uygarlığının kültürel ve ideolojik zeminini yansıtmaktadır. Bu anlamıyla Nemrut, yalnızca anıtsal bir mezar değil, inançlar arası sentez ve toplumsal birliğin sembolüdür. Tanrı figürlerinin birleşik adlarla temsil edilmesi, farklı inanç geleneklerini dışlamadan ortak bir kültürel ve sosyal alan yaratma çabasını yansıtır.
Öyle ki Nemrut Dağı zirvesindeki tanrılar panteonu hem Med-Pers hem de Yunanca adlar taşır: Apollo/Mitra, Artagnes/Herakles, Zeus/Oromasdes (Ahura Mazda), Helios/Hermes ve Hera/Teleia gibi isimlendirmeler, kültür mozaiğinin somut örnekleri olmaktadır. Bu yaklaşım, merkezi ve mutlak inanç sistemlerinden ziyade uzlaştırıcı ve kapsayıcı bir inanç-politik anlayış ortaya koyar. Aynı zamanda Nemrut Dağı’ndaki heykeller ve yazıtlar, toplumun siyasal hiyerarşisini ve topluluklar arası dengeyi pekiştiren görsel bir dil olarak da okunabilir.
İmparatorluklar Karşısında Kommagene
Kommagene’nin Roma tarafından ilhak edilmesi, yerel ve çoğulcu bir toplumsal düzenin merkezi imparatorluk mantığı karşısında tasfiyesi anlamına gelir. Denge siyasetine dayanan, yerel aristokrasi ve topluluk ilişkileriyle ayakta duran yapı, Roma’nın eyalet sistemi, vergi düzeni ve askerî denetimiyle işlevsizleşmiştir. Bu müdahale, Kommagene’de farklı kimlik ve inançların birlikte var olabildiği alanları daraltırken, merkezi otoritenin tekçi idari mantığını hâkim kılmıştır. Krallığın sonu, bu yönüyle tarih boyunca benzer yerel toplulukların merkezi devletler karşısında yaşadığı yapısal kırılmanın somut bir örneği olarak değerlendirilebilir.
Günümüze Bıraktığı Anlam
Kommagene uygarlığı, bu perspektiften bakıldığında Ortadoğu’da birlikte yaşamın tarihsel imkânını, topluluk dengelerini ve kültürel-inançsal çoğulluğun sürekliliğini somutlayan önemli bir deneyim olarak öne çıkar. Topluluklar arası dayanışma, yerel özerklik ve kültürel esneklik, bugün Kommagene’yi bir arkeolojik miras olmaktan çıkarıp Mezopotamya ve Anadolu’da farklı halkların bir arada var olabildiği yaşam kültürünün tarihsel hafızası durumuna getirir. Kommagene, bu yönüyle geçmişin çoğulcu toplumsal deneyimlerinin ve topluluk temelli siyasal aklın günümüze ulaşan sembolü olarak okunabilir.
