Kuzey İrlanda’da Britanya devletine karşı yürütülen cumhuriyetçi mücadelenin en güçlü simgelerinden biri olan Bobby Sands, aradan geçen on yıllara rağmen yalnızca tarihsel bir figür olarak değil; politik tutsaklık, direniş ve halk iradesi tartışmalarının içinde yer almaya devam ediyor. 1981 yılında Maze Hapishanesi’nde öncülük ettiği açlık grevi eylemi, cezaevlerindeki direnişlerin nasıl kolektif bir tavra ve politik bir çizgiye dönüşebileceğini gösteren çarpıcı bir deneyim olarak hafızalara kazındı.
Bobby Sands, İrlanda Cumhuriyet Ordusu (IRA) saflarında sekiz yıl boyunca aktif mücadele yürütmüş, Britanya devletinin Kuzey İrlanda’da uyguladığı baskı, kriminalizasyon ve asimilasyon politikalarına karşı geliştirilen direniş hattının öne çıkan isimlerinden biri olmuştur. Onu tarihsel olarak belirleyici kılan, yalnızca açlık grevinde yaşamını yitirmesi değil; bu noktaya gelene dek ördüğü örgütlü mücadele pratiği ve sahip olduğu politik bilinçtir. Sands, ölümü politik bir irade ve kolektif bir çağrıya dönüştürme kapasitesini temsil etmektedir.
Bu sert kırılma, 1970’lerin başında tutsakların elde ettiği görece kazanımların Britanya devleti tarafından geri alınmasıyla başladı. Mart 1976 sonrası inşa edilen H-Blok sistemi, direnişi parçalamaya dönük bir plandı. Hücre hapsi, mutlak tecrit ve adli suçlu dayatmasıyla tutsakların kolektif kimliği hedef alındı. Üniformayı reddeden mahkûmlar, giyecekten kaleme, kâğıttan radyoya kadar en temel araçlardan yoksun bırakıldı. Hücrelerde yatak, masa ve dolap dışında hiçbir eşya bulunmuyor; tutsaklara yalnızca sabun, diş fırçası ve ayda birkaç paket tuvalet kâğıdı veriliyordu. Kıyafetleri olmadığı için battaniyelere sarınan mahkûmlar, bu nedenle “battaniye adamlar” olarak anılmaya başlanmıştı.
Bobby Sands ve arkadaşlarının üniformayı reddederek başlattığı battaniye protestosu, bu dayatmaya karşı geliştirilen ilk kolektif karşı koyuş oldu.
Bu koşullar altında başlatılan direniş, beş yıl süren örgütlü ve kararlı bir karşı duruşa dönüştü. Gardiyanların duşları yasaklaması, dışkı kovalarını boşaltmayı reddetmesi ve hücreleri bilinçli biçimde yaşanmaz hale getirmesi, direnişi kırmak yerine daha da sertleştirdi. Tutsaklar, duvarları dışkıyla sıvanmış, köpük döşekleri idrarla ıslanmış hücrelerde çıplak bırakılmalarına rağmen geri adım atmadı. Her yeni cezalandırma, kolektif iradeyi zayıflatmak bir yana, onu daha disiplinli ve bilinçli bir noktaya taşıdı.
Ağır tecrit koşullarına rağmen tutsaklar, sigara kâğıtlarına yazdıkları mektupları cezaevi dışına ulaştırmayı başardı. Bu metinler, Sinn Féin üzerindeki yasaklara ve medya karartmalarına rağmen İrlanda kamuoyunda yankı buldu; Avrupa’ya, Kuzey Amerika’ya ve Avustralya’daki göçmen İrlanda topluluklarına yayıldı. Cezaevi böylece susturulmak istenen bir alan değil, politik sözün üretildiği bir merkez haline geldi.
Bobby Sands, bu sürecin yalnızca bir öznesi değil, aynı zamanda politik çerçevesini kuran isimlerden biriydi. Kamuoyuna ulaşmanın yolunun, mesajı sadeleştirmekten geçtiğini vurgulayarak “H-Blokları Parçala” çağrısını merkezileştirdi. Bu slogan milyonlarca afişle sokaklara taşındı; duvarlara, köprülere, otobanlara yazıldı. “Babamın H-Blok’ta Ölmesine Göz Yumma” yazılı tişörtler giyen çocukların görüntüleri dolaşıma sokuldu. Böylece duygusal etki ile politik mesaj ilk kez bu ölçekte iç içe geçti.
Beş yıl süren bu direniş hattı, Britanya devletinin geri adım atmamasıyla birlikte daha radikal bir eşiğe taşındı. Açlık grevi sürerken Bobby Sands’in Britanya Parlamentosu’na milletvekili seçilmesi, direnişin politik boyutunu görünür kılan tarihsel bir eşik yarattı. Bir yanda devletin “terörist” ilan ettiği bir politik tutsak, diğer yanda sandıktan çıkan halk iradesi vardı. Bu tablo, Britanya’nın Kuzey İrlanda politikasındaki derin çelişkilerini tüm açıklığıyla ortaya koydu. H-Bloklarda inşa edilen bilinç, Sands’in ölümünden sonra da dağılmadı; aksine daha geniş bir toplumsal zemine taşındı.
Açlık grevinin ardından İrlandalı politik tutsaklar fiilen siyasi statülerini yeniden kazandı. Cezaevleri üzerindeki denetim güçlenirken, tahliye edilen mahkûmlar topluluklarına dönerek alternatif eğitim alanları, konut projeleri, kooperatifler ve kültürel üretim merkezleri kurdu. Bu süreç, açlık grevinin yalnızca bir ölüm eylemi değil; uzun vadeli bir toplumsal dönüşümün başlangıcı olduğunu gösterdi.
Bobby Sands’in açlık grevi eylemi, yalnızca Britanya devletini değil, dünya çapında devrimci hareketleri de etkileyen bir eşik olarak kayda geçti. Küba Devrimi liderlerinden Fidel Castro’nun bu direnişe dair sözleri, Sands’in temsil ettiği iradenin ölçeğini çarpıcı biçimde ortaya koyuyordu. Castro, altmış gün boyunca açlık grevinde kalarak idealleri uğruna ölebilen insanların karşısında despotların titrediğini söylerken, bu eylemin yalnızca bir fedakârlık değil, politik bir güç gösterisi olduğunu vurguluyordu.
Bugün geriye dönüp bakıldığında Bobby Sands, geçmişte kalmış bir figür değil; zindanın ağır koşullarında bile nasıl örgütlenilebileceğini, bedenin nasıl politik bir dile dönüşebileceğini ve kolektif iradenin nasıl bir etki yaratabileceğini gösteren bir referans noktasıdır. Onun mirası, direnişin sınırlarını zorlayan ve yol gösteren bir meşale olmaya devam ediyor.
