1960’ların ikinci yarısından itibaren dünya devrimci dalganın yükselişine tanık oldu. Afrika ve Latin Amerika’da gelişen ulusal kurtuluş mücadeleleri, Küba devrimi, Çin’de büyük kültür devrimi, Vietnam savaşıyla başlayan devrimci süreç, batı ülkelerinde kitlesel öğrenci hareketlerini, militan işçi direnişleri ve sokak çatışmalarıyla birlikte giderek gelişmeye başladı. Buna paralel Türkiye ve Kuzey Kürdistan’da öğrenci ve işçi hareketleri yükselmeye başladı.
Bir yandan öğrencilerin emperyalist savaş ve NATO karşıtı eylemleri yükselirken, diğer yandan 15-16 Haziran büyük işçi direnişi yaşandı. Giderek güçlenen halkın devrimci hareketi, devlet tarafından 12 Mart 1971 darbesiyle karşılandı. Süleyman Demirel başkanlığındaki hükümet istifa etti. Yerine Nihat Erim başkanlığında kukla bir hükümet kuruldu. Darbeci hükümetin ilk hedefi, işçiler, devrimciler ile Kürt halkı üzerindeki devlet terörünü arttırmak oldu. Darbenin temel hedeflerinden biri de yeni filizlenen devrimci örgütleri tasfiye etmekti.
Gazeteci Tolga Güney’in geçmişte kendisiyle yaptığı bir söyleşide Ertuğrul Kürkçü bu dönemi, “Türkiye devrimci hareketinin 1965-71 arasında yetişen öncü kuşağının trajik bir biçimde imhasıyla sonuçlanan sonuncu halkası” olarak tanımlar. Ona göre Kızıldere; “12 Eylül 1980 darbesi ve olağanüstü rejimlerin birbirini izleyeceği uzun reaksiyon döneminin kostümlü provası, ordunun kendi yurttaşlarına karşı savaşının gerçek silahlarla yürütülen tatbikatıydı.”
Ankara Siyasal Bilimler Fakültesi’nde temelleri atılan Mahir Çayan önderliğinde THKPC, Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının kurduğu THKO, İbrahim Kaypakkaya ve yoldaşlarının kurduğu TKP ML / TİKKO, sistemden kopuşun radikal birer ifadesiydi. Türk Devleti bu kopuşun kitleselleşmesini kendi varlığına karşı bir tehlike olarak görüyordu ki, bu üç hareketin önderlerini özellikle hedefe aldı. THKO önderi Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan yakalanarak idamla yargılanmaya başlandı.
1972 yılının 25 Mart’ında idam kararı onaylandı. Denizlerin idamı tüm topluma büyük bir gözdağı vermeyi amaçlıyordu. Buna karşın Mahir Çayan ve yoldaşları Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ı darağacına giderken izlemekle kalmadılar. İdamları durdurmak için harekete geçmeye karar verdiler ve böylece gerçek yoldaş olmanın sembolü oldular. Ünye’deki NATO radar üssü çalışanlarını rehin almayı, böylece Deniz, Hüseyin ve Yusuf’un serbest bırakılmasını sağlamayı planladılar.
Bu birlikteliğin kökenine dair Kürkçü, “Biz Kızıldere’den önce de ‘kardeştik’. Hepimiz DEV-GENÇ’in paltosunun altından çıktık. Gerçekten ‘çoğulcu’ bir devrimci gençlik hareketinin içinden geldik” diyerek o dönemki devrimci dayanışma zeminini vurgular.
Mahir Çayan üç yoldaşıyla beraber Maltepe hapishanesinden kaçmışlardı ve aranıyorlardı. Aslında birçok bakımdan hazırlıksızdılar. Fakat zamanın ruhunu yakalamanın devrimci bir görev olduğunun da farkındaydılar. Eylemi Fatsa’da planladılar. 25 Mart gecesi Mahir Çayan, Cihan Alptekin, Ertuğrul Kürtçü, Hüdayi Arıkan ve Ertan Saruhan, İngiliz teknisyenlerin kaldığı eve keşfe gittiler. 26 Mart’ta Charles Turner, Gordon Banner ve John Love’ı rehin alarak Kızıldere’ye doğru yola çıktılar.
28 Mart gecesi rehinelerle birlikte arkadaşlarının da kaldığı Kızıldere köyü muhtarının evine vardılar. Ancak 27 Mart sabahı İngiliz görevlinin evine giden hizmetlinin durumu polise bildirmesinin ardından operasyon başlatılmış Mahir Çayan ve arkadaşlarının Kızıldere köyü civarında olduğu tespit edilmişti. Askerler 30 Mart sabahı köy muhtarının evine gitti. Muhtar önceden hazırladığı ihbar mektubunu jandarmaya verdi. Aranan kişilerin evinde kaldığını anlattı ve ardından ev basıldı.
Evde THKPC üyeleri Mahir Çayan, Ertuğrul Kürkçü, Sinan Kazım Özüdoğru, Hüdayi Arıkan, Ertan Saruhan, Saffet Alp, Sabahattin Kurt, Nihat Yılmaz ve Ahmet Atasoy ile THKO üyeleri Cihan Alptekin ve Ömer Ayna’da bulunuyordu. Devrimciler askeri kuşatmaya “teslim olmayacağız, ateş açılırsa rehineleri öldürürüz” yanıtı verdiler. Aynı gün öğleden sonra asker ile devrimciler arasında çıkan çatışmada 10 devrimci ölümsüzleşti. Mahir Çayan’ın “biz buraya dönmeye değil ölmeye geldik” sözü, 1970 sonrasının devrimci gençliği içinde faşizme karşı direniş parolasına dönüştü.
Kızıldere katliamı Kürkçü’nün ifadesiyle; ”Türkiye ve Kürdistan’da özellikle gençliği apansız politikaya uyandıran bir gök gürültüsü etkisi doğurdu. Zihinleri hiçbir önyargıyla sakatlanmamış milyonlarca insan, gözlerinin önünde canları alınanların haklı bir dava uğruna dövüştüklerini idrak ettiler. Sonra o uğruna dövüşülen davayı kendi davaları kıldılar. 1974 sonrasında doğan devrimci hareketlerin hemen hepsinin vicdanında bir Kızıldere tohumu, her gencin kalbinde burada hayatlarını kaybedenlere yönelik muazzam bir sevgi, tutku ve özenme vardır. Sonuçta yarım asrın bilançosu; katliamların baş oyuncuları yaşarken öldüler, katledilenler öldükten sonra yaşamaya devam ediyorlar.”
Denizler ise 6 Mayıs 1972 tarihinde idam edilirken, İbrahim Kaypakkaya 18 Mayıs 1973 tarihinde işkence ile katledildi. Türk Devleti 3 devrimci örgütün liderlerine yönelik bu yok etme saldırısıyla Türkiye devrimci hareketini geleceğe taşıyacak örgütlü gücü yok etmeyi amaçladı. Ancak Kızıldere bu topraklarda ezilenlerin bilincinde ve vicdanlarında yer aldı. Katledilenlerin isimleri hesabı sorulacaklar listesinde yer alırken anneler ve babalar çocuklarına Deniz’in, İbrahim’in, Mahir’in ve yüzlerce devrimcilerin isimlerini verdi.
Kızıldere’nin direniş mirası, Kürt özgürlük hareketinin şekillenmesinde ve Türkiye devrimci hareketiyle kurduğu kopmaz bağda belirleyici bir rol oynamıştır. Kürt halk önderi Abdullah Öcalan’ın, “Ben Mahir Çayan’ın çizgisiyle, onun sempatizanlığıyla başladım bu mücadeleye. Mahir’in bana verdiği bir emanettir ve bu emaneti kavga boyutu ile en iyi şekilde yerine getirmek için uğraştım” sözü, bu tarihsel sürekliliğin ve ortak mücadele zeminine verilen önemin en somut ifadesidir. Bu yaklaşım, Kızıldere mirasının güncel ve ortak bir siyasi iradeye dönüşmesini ve birlikte bir gelecek kurma yaklaşımıdır.
Bugün Kızıldere’nin direniş mirası, Kürkçü’nün deyimiyle; “zihnimizi ve kalbimizi bu dereleri birlikte kucaklayacak kadar genişletmeyi” bekleyen bir mücadele köprüsü olarak varlığını sürdürüyor.
İbrahim Can
