Floransa’da loncasız işçilerin başlattığı Ciompi İsyanı, kısa süreli de olsa ezilenlerin yönetime katıldığı bir deneyimdir. Yün işçilerinin kendi loncalarını kurma ve yönetimde temsil edilme talebiyle başlayan isyan, komün tartışmasının erken örneklerinden biri olarak öne çıkar.
Tarihte, ezen ezilen çelişkisinin geliştiği kastik, sınıflı evreye kadar insanlığın komünal bir yaşam sürdürdüğüne inanıyoruz. Tarihin sonraki evrelerinde de bu yaşam biçiminin tamamen sona ermediği bir gerçekliktir. Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın teorize ettiği üzere, tarih devlet ile komün çatışması biçiminde yaşanmıştır. Bu karşıt çizgilerden biri Demokratik Uygarlığı geliştirirken, diğeri Devletçi Uygarlığa yol açmıştır.
Tarih boyunca bilinen bilinmeyen birçok komün deneyimi olmuştur. Bilinen deneyimleri bu yazı dizisinde elimizden geldikçe anlatmaya çalışacağız. Bu yazımızda bir komün deneyimi olarak değerlendirebileceğimiz Ciompi İsyanı’nı ele alacağız.
1378 yılında Floransa Cumhuriyeti’nde patlak veren Ciompi İsyanı, Avrupa tarihinde loncasız işçilerin önderliğinde gerçekleşen ilk büyük ve belgelenmiş işçi ayaklanmalarından biridir. Özellikle yün tarayıcıları (Ciompi) öncülüğünde gelişen bu hareket, haksızlığa karşı bir isyan olduğu gibi; aynı zamanda kısa süreli de olsa alternatif bir yönetim olmayı ifade eder.
O dönem yaşanan ve kara ölüm olarak da bilinen Veba Salgını sonrası derinleşen sınıf uçurumu, ağır vergiler ve siyasi dışlanma, yün endüstrisinin en alt tabakasını isyana sürükledi. İsyan kısa sürede şehri ele geçirdi ve yaklaşık bir ay boyunca kendi döneminin en demokratik hükümetlerinden birini kurdu. Bugünün bilinciyle bakarsak birçok yetersizliği görülebilir, hatta bazı çevreler bir komün deneyimi olarak da görmeyebilir, ancak kendi döneminde ve sonrasındaki toplumsal mücadelelere katkısı olan önemli bir deneyim olduğunu düşünüyoruz.
Veba, Floransa nüfusunun yaklaşık yarısını yok etti. Bu durum kısa vadede iş gücü kıtlığı yaratarak ücretleri artırsa da, büyük loncalar (özellikle yün, bankacılık ve ipek loncaları) ekonomik ve siyasi gücü tekelleştirdi. Buna karşılık loncasız işçiler, boyacılar ve düşük gelirli zanaatkârlar tamamen sistemin dışında bırakıldı. Oy hakkı, temsil hakkı ve lonca korumasından mahrum olan bu kesimler, giderek daha fazla baskı altında yaşamaya başladı.
1370’li yıllarda Floransa’nın dış savaşları, iç çekişmeleri ve yün ticaretindeki daralma, alt sınıfların üzerindeki yükü daha da artırdı. Büyük loncalar vergi yükünü halka aktarırken, Ciompi işçileri borç batağına sürüklendi ve birçok aile yaşam alanlarını terk etmek zorunda kaldı. Bu koşullar, küçük loncalar ile loncasız işçiler arasında doğal bir dayanışma zemini oluşturdu.
18 Haziran 1378’de Salvestro de’ Medici’nin “adalet bayraktarı” (gonfalonier) seçilmesi, süreci hızlandırdı. Ciompi ve küçük loncalar temsil talebini açıkça dile getirmeye başladı. 22 Haziran’da işçiler ilk kez silahlandı, ancak başlangıçta şiddet kullanılmadı. Santa Maria dei Battalani Kilisesi, hareketin merkezi haline geldi.
20 Temmuz’da ise kilisede büyük bir toplanma oldu. Müzakerelerin başarısız olması üzerine 21 Temmuz’da Palazzo Vecchio basıldı ve mevcut yönetim devrildi. Bu gelişmenin ardından, bir yün işçisi olan Michele di Lando en yüksek makama getirildi. Bu, alt sınıflardan birinin iktidara yükselmesi açısından tarihsel bir kırılmaydı.
Yeni yönetimle birlikte üç yeni lonca kuruldu ve yönetim yapısı genişletildi. Artık hükümet; büyük loncaların yanı sıra küçük loncalar ve Ciompi temsilcilerini de içeriyordu. Floransa tarihinde ilk kez geniş halk kesimlerine vatandaşlık ve temsil hakkı tanındı.
Ancak bu deneyim uzun sürmedi. 31 Ağustos 1378’de Ciompi hareketinin taleplerinin daha radikal bir hal alması, orta sınıf ve küçük loncalarda endişe yarattı. Michele di Lando’nun radikal unsurlara karşı tavır almasıyla birlikte hareket içinden de bölünmeler başladı. Aynı gün Piazza della Signoria’da toplanan Ciompi grubu, büyük ve küçük loncaların ittifakı tarafından dağıtıldı. İsyan bastırıldı; liderleri ya idam edildi ya da sürgüne gönderildi.
Her ne kadar isyanın en yoğun dönemi yalnızca 1–2 ay sürmüş olsa da etkileri birkaç yıl boyunca hissedildi. Oligarşik düzen her ne kadar geri gelmiş olsa da; lonca sistemi önemli ölçüde sarsıldı. Bu süreçte işçiler; temsil hakkı, lonca kurma girişimi, vergi indirimi ve ücret artışı gibi taleplerini kısmen de olsa görünür hale getirdi.
Daha da önemlisi, bu kısa deneyim sırasında üretimin biraz olsun halkın ihtiyaçlarına göre şekillendirilmesi ve paylaşımın daha eşitlikçi bir anlayışla yapılması, tarihte erken bir komün örneği olarak değerlendirmemizi sağlıyor.
Uzun vadede ise bu isyan, Floransa’daki güç dengelerini yeniden şekillendirdi ve ironik bir şekilde Medici ailesinin yükselişine zemin hazırladı. Ciompi İsyanı, sınıf bilinci, ücret mücadelesi ve doğrudan eylem gibi unsurlarıyla, sonraki işçi hareketleri için önemli bir referans noktası haline geldi.
Tarihçiler arasında farklı yorumlar bulunsa da, bazıları bu olayı bir “proletarya devrimi” olarak değerlendirirken, bazıları ise loncalar arası bir güç mücadelesi olarak görür. Ancak üzerinde uzlaşılan nokta, bu isyanın Avrupa’da örgütlü işçi hareketlerinin erken ve çarpıcı bir örneği olduğudur.
Günümüzde Floransa’da bulunan Piazza dei Ciompi (Ciompi Meydanı) bu tarihsel olaya atıfta bu isimle dile gelir. Giuseppe Lorenzo Gatteri’nin Il tumulto dei Ciompi adlı eseri de bu isyanı görselleştiren önemli çalışmalardan biridir.
Ciompi İsyanı, insanlığın eşitlik, temsil ve adalet arayışının tarihsel sürekliliğini gösteren güçlü bir örnektir. Yazının başında da vurgulandığı gibi, her direniş ve karşı çıkış, insanlığın daha adil bir yaşam arayışının bir parçasıdır. Bu mücadele geçmişte olduğu gibi bugün de farklı biçimlerde devam etmektedir.
Sonraki yazı: Comuneros İsyanı Kastilya Komün deneyimi / İspanya
Jiyan Kolik
