{"id":723,"date":"2024-04-07T11:09:26","date_gmt":"2024-04-07T08:09:26","guid":{"rendered":"https:\/\/berru.org\/?p=723"},"modified":"2024-04-07T11:09:26","modified_gmt":"2024-04-07T08:09:26","slug":"astronomik-olaylarin-bilinen-en-eski-yazili-kayitlari-mezopotamyadan-geliyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/berru.org\/index.php\/2024\/04\/07\/astronomik-olaylarin-bilinen-en-eski-yazili-kayitlari-mezopotamyadan-geliyor\/","title":{"rendered":"ASTRONOM\u0130K OLAYLARIN B\u0130L\u0130NEN EN ESK\u0130 YAZILI KAYITLARI MEZOPOTAMYA’DAN GEL\u0130YOR"},"content":{"rendered":"

HABER MERKEZ\u0130 –<\/strong> G\u00fcney ve Ay tutulmalar\u0131na ili\u015fkin en eski yaz\u0131l\u0131 kay\u0131tlar M\u00d6 2000’lerden kalma \u00e7ivi yaz\u0131l\u0131 metinlerde yer al\u0131yor. Ancak s\u00f6zl\u00fc gelenekler ilk insan toplumlar\u0131nda astronomlar\u0131n Ay ve G\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131n\u0131 yaz\u0131s\u0131z bir gelenekle tahmin edebildiklerini g\u00f6steriyor.<\/span><\/p>\n

Yeni Zelanda’daki Canterbury \u00dcniversitesi’nden Clemency Montelle’in 2011 tarihli kitab\u0131 Chasing Shadows’a g\u00f6re, tutulmalar da dahil olmak \u00fczere astronomik olaylar\u0131n bilinen en eski yaz\u0131l\u0131 kay\u0131tlar\u0131 Mezopotamya’dan geliyor.<\/span><\/p>\n

Montelle, En\u016bma Anu Enlil olarak bilinen ve 13 tanesi ay ve g\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131 hakk\u0131nda bilgi i\u00e7eren, M\u00d6 2000 ile 1600 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda derlenmi\u015f birka\u00e7 d\u00fczine \u00e7ivi yaz\u0131l\u0131 tableti referans g\u00f6steriyor. Kral\u0131 kehanetler konusunda uyarmak amac\u0131yla yaz\u0131lm\u0131\u015f bir tabletlerde hesaplamalar\u0131n nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 konusunda ipu\u00e7lar\u0131 var<\/span><\/p>\n

Uzun s\u00fcreli g\u00f6zlem verileri<\/strong><\/span><\/p>\n

Verilere g\u00f6re o d\u00f6nemin astronomlar\u0131 ay tutulmalar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca dolunay s\u0131ras\u0131nda, g\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131n\u0131n ise yeni ay s\u0131ras\u0131nda meydana geldi\u011fini biliyorlard\u0131. Daha sonra Asurlu astronomlar ay tutulmalar\u0131n\u0131n ya alt\u0131 ayda bir ya da daha uzun bir aradan sonra tekrarlama e\u011filiminde oldu\u011funu tespit etti.<\/span><\/p>\n

\u0130lk astronomlar\u0131n tutulmalar\u0131 tahmin etmede iki b\u00fcy\u00fck zorlukla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. \u00a0Bunlardan ilki, tutulmalar\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir \u015fekillerde, ancak yaln\u0131zca \u00e7ok uzun zaman \u00f6l\u00e7eklerinde tekrarlanmas\u0131yd\u0131. Birbiriyle t\u0131pat\u0131p ayn\u0131 tutulmalar her 6585,3 g\u00fcnde bir ya da 18 y\u0131ldan biraz fazla bir s\u00fcrede meydana geliyor ve bu d\u00f6neme saros olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yor. \u00a018 y\u0131ll\u0131k saros d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc tespit etmek uzun s\u00fcreli bir g\u00f6zlem ve iyi bir takvim bilgisinin ilk astronomlarda mevcut oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/span><\/p>\n

Tutulmalar\u0131n hesaplanmas\u0131 konusunda o d\u00f6nemin astronomlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan en \u00f6nemli di\u011fer zorluk ise tutulmalar\u0131n D\u00fcnya\u2019n\u0131n tamam\u0131ndan g\u00f6r\u00fclmemesi ve hemen hemen her tutulman\u0131n k\u00fcremizin farkl\u0131 b\u00f6lgelerinde izlenebiliyor olmas\u0131. O d\u00f6nemde gezegenin bir k\u00f6\u015fesine hapsolmu\u015f Mezopotamyal\u0131lar sadece kendi b\u00f6lgelerinden g\u00f6r\u00fclen tutulmalar\u0131 g\u00f6zlemleyebiliyordu.<\/span><\/p>\n

G\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131n\u0131n k\u0131sa s\u00fcreli, Ay tutulmalar\u0131n\u0131n ise uzun s\u00fcreli olmas\u0131 nedeniyle Mezopotamyal\u0131 ilk astronomlar\u0131n Ay tutulmalar\u0131 konusundaki hesaplamalar\u0131 daha \u00f6nce yapt\u0131klar\u0131 da tahmin ediliyor<\/span><\/p>\n

G\u00fcne\u015f dini ve Mayalar<\/strong><\/span><\/p>\n

Mezopotamya\u2019dakine benzer bir hikaye gezegenin di\u011fer ucunda Maya uygarl\u0131\u011f\u0131nda ya\u015fand\u0131. G\u00fcne\u015f merkezli bir dine sahip olan Mayalarda, G\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131 b\u00fcy\u00fck bir tehdit olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in bu konudaki hesaplamalar \u00f6nemseniz ve bu konuda \u00f6nemli bir \u00e7aba harcan\u0131rd\u0131. Mayalar, D\u00fcnyan\u0131n sonunun yani k\u0131yametin bir G\u00fcne\u015f tutulmas\u0131yla ba\u015flayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.<\/span><\/p>\n

Mayalar\u0131n G\u00fcne\u015f ve Ay tutulmas\u0131 tahminleri olduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131yd\u0131 ve g\u00fcnleri do\u011fru tahmin etmi\u015flerdi. Ancak Mezopotamyal\u0131lar gibi onlar da tutulmalar\u0131n D\u00fcnyan\u0131n hangi k\u00f6\u015fesinde g\u00f6zlemlenebilece\u011fini hesaplayamam\u0131\u015flard\u0131.<\/span><\/p>\n

G\u00fcney Amerika\u2019da bunu takip eden d\u00f6nemde Azteklerde de G\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131 neredeyse g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki kesinlikte hesapland\u0131. Aztek dininde k\u0131yametin ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak belirli bir g\u00fcn ifadelendirilmi\u015f ve bug\u00fcnde bir G\u00fcne\u015f tutulmas\u0131 ya\u015fanmas\u0131 durumunda k\u0131yametin ba\u015flayaca\u011f\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Ancak bu belirlenen g\u00fcndeki ilk G\u00fcne\u015f tutulmas\u0131 2078 y\u0131l\u0131nda ya\u015fanacak.<\/span><\/p>\n

Toplumu korkutan rahipler<\/strong><\/span><\/p>\n

Polonya’n\u0131n Krak\u00f3w kentindeki Jagiellonian \u00dcniversitesi’nden Arnold Lebeuf’un hesaplamalar\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan bu bulgunun, astronom-rahiplerin ger\u00e7ekle\u015fmeyece\u011fini bildikleri ama halk\u0131 korkutmak i\u00e7in kullanabilecekleri bir felaketi \u00f6ng\u00f6rerek kendi uzun vadeli konumlar\u0131n\u0131 garantiye almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fini belirtiyor.<\/span><\/p>\n

Mezopotamya ve G\u00fcney-Orta Amerika uygarl\u0131klar\u0131nda yaz\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in bu hesaplamalar konusunda bilgi sahibiyiz. Ama bir de yaz\u0131s\u0131z toplumlardaki astronomlar var.<\/span><\/p>\n

Aborjinler konusundaki ara\u015ft\u0131rmalar<\/strong><\/span><\/p>\n

\u0130lk insanlar\u0131n g\u00f6k olaylar\u0131yla ya\u015famlar\u0131 aras\u0131nda \u00e7ok ciddi bir ba\u011f kurduklar\u0131n\u0131 ve g\u00f6\u011fe ilgili olduklar\u0131n\u0131 biliyoruz. Mevsimlerin d\u00f6ng\u00fcleri, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n pozisyonlar\u0131, Ay\u2019\u0131n konumu, gelgit olaylar\u0131 gibi olgularla kendi ya\u015famlar\u0131n\u0131n etkile\u015fimlerini g\u00f6ren ilk insanlar bu nedenle s\u00fcrekli olarak g\u00f6\u011f\u00fc g\u00f6zlemlemi\u015flerdir. Bu toplumlarda yaz\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in nas\u0131l hesaplamalar yapt\u0131klar\u0131n\u0131 anlamam\u0131z olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7. Ama bu alanda da \u00e7al\u0131\u015fmalar var.<\/span><\/p>\n

Avustralya’daki Melbourne \u00dcniversitesi’nden Duane Hamacher, Aborijin Avustralyal\u0131lar\u0131n astronomi bilgilerini incelemek i\u00e7in y\u0131llard\u0131r bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. Hamacher, bu ara\u015ft\u0131rmadan elde etti\u011fi verileri Aborijin ve Torres Bo\u011faz\u0131 Adal\u0131 Ya\u015fl\u0131larla birlikte yazd\u0131\u011f\u0131 2022 tarihli The First Astronomers adl\u0131 kitab\u0131nda \u00f6zetledi.<\/span><\/p>\n

Aborjinler Ay\u2019\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019in \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ti\u011fi biliyordu<\/strong><\/span><\/p>\n

2011 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, Hamacher ve meslekta\u015f\u0131 Ray Norris tutulmalarla ilgili onlarca Aborijin anlat\u0131s\u0131n\u0131 tan\u0131mlad\u0131. Mayalar gibi onlar da tutulmalar\u0131 genellikle tehdit edici olarak g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Ama ayn\u0131 zamanda mekani\u011fin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 da anl\u0131yorlard\u0131.<\/span><\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, Orta \u00e7\u00f6lde ya\u015fayan Pintupi halk\u0131 g\u00fcne\u015f tutulmas\u0131na Pira’n\u0131n (ay adam) g\u00fcne\u015fi eliyle ya da v\u00fccuduyla \u00f6rtmesinin neden oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu. Hamacher, “Bu olay\u0131 ay\u0131n g\u00fcne\u015fi \u00f6rtmesi olarak tan\u0131mlayan pek \u00e7ok Aborjin gelene\u011fi vard\u0131” diyor. Bu \u00f6nemli bir veri \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00fcne\u015f tutulmas\u0131ndan \u00f6nce ay g\u00f6r\u00fcnmez. Ortaya \u00e7\u0131kan cismin ay oldu\u011funun yaz\u0131y\u0131 bilmeyen bir toplumda bilinmesi olduk\u00e7a \u00e7arp\u0131c\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

Hamacher, Euahlayi Ulusundan Ghillar Amca Michael Anderson ile birlikte yazd\u0131\u011f\u0131 kitab\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, bat\u0131 Torres Bo\u011faz\u0131 Adalar\u0131’ndaki Zugubau Mabaig’i (“g\u00f6kbilimciler”) anlat\u0131yor. Bir Zugubau Mabaig’in en \u00f6nemli g\u00f6revlerinden biri, tutulma s\u0131ras\u0131nda Melpal Mari Pathanu (“hayalet ay\u0131n ruhunu ald\u0131”) ad\u0131 verilen bir t\u00f6ren ger\u00e7ekle\u015ftirmekti. Zugubau Mabaig, ay ortaya \u00e7\u0131kana kadar Torres Bo\u011faz\u0131 Adalar\u0131’n\u0131n isimlerini okurdu.<\/span><\/p>\n

Bu t\u00f6renler insanlar\u0131n Ay tutulmalar\u0131n\u0131 hesaplayabildi\u011fini g\u00f6steriyor, ancak bunu nas\u0131l yapt\u0131klar\u0131 konusunda hi\u00e7bir fikrimiz yok.<\/span><\/p>\n

Mezopotamya\u2019da bilgi s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fi yok etti<\/strong><\/span><\/p>\n

Kas\u0131m 2023’te yay\u0131mlanan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, Hamacher ve meslekta\u015flar\u0131 Tazmanya Aborijinlerinin s\u00f6zl\u00fc geleneklerini inceledi. Gelenekler, yakla\u015f\u0131k 12.000 y\u0131l \u00f6nce Tazmanya’y\u0131 Avustralya anakaras\u0131na ba\u011flayan kara k\u00f6pr\u00fcs\u00fcn\u00fcn sular alt\u0131nda kalmas\u0131n\u0131n bir tan\u0131m\u0131n\u0131 i\u00e7eriyor. Ayr\u0131ca Canopus y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k 14.000 y\u0131l \u00f6nce oldu\u011fu gibi g\u00fcney g\u00f6k kutbunun yak\u0131n\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131ndan bahsediyorlar.<\/span><\/p>\n

Hamacher, “Art\u0131k s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fin nas\u0131l i\u015fledi\u011fini biraz daha iyi anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131za g\u00f6re, devasa bilgi birikimlerinin haf\u0131zaya kaydedilebilece\u011fini ve binlerce y\u0131l s\u00fcrebilece\u011fini biliyoruz” diyor.<\/span><\/p>\n

Ay ve G\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131n\u0131 tahmin etmek avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 toplumlar i\u00e7in \u00e7ok ileri g\u00f6z\u00fckebilir ancak bu toplumlar\u0131n g\u00f6ky\u00fcz\u00fcyle zaman\u0131 \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve d\u00f6ng\u00fcleri belirledi\u011fini biliyoruz. Bu onlar\u0131n hayatta kalmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir yoldu.<\/span><\/p>\n

Mezopotamya\u2019da yaz\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan \u00f6nce bu t\u00fcr hesaplamalar\u0131n var oldu\u011fu da tahmin ediliyor. Ancak daha sonra gelen bilgi ve yaz\u0131 bu s\u00f6zl\u00fc kaynaklar\u0131n k\u00f6relmesine neden olmu\u015f olabilir.<\/span><\/p>\n

New Scientist Dergisinde konuyla ilgili \u00e7\u0131kan haberlerden derlenmi\u015ftir<\/em><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

* * *<\/span><\/strong><\/p>\n

70 bin y\u0131l \u00f6nceki g\u00f6\u00e7\u00fcn gizemi<\/strong><\/span><\/h1>\n

70 bin y\u0131l \u00f6nce insanlar Afrika\u2019dan \u00e7\u0131karak Mezopotamya ve \u0130ran platosunda ya\u015fad\u0131. Bu g\u00f6\u00e7 ve sonu\u00e7lar\u0131 konusundaki gizem s\u00fcr\u00fcyor.<\/span><\/p>\n

Yeni bir ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re 70 bin y\u0131l kadar \u00f6nce Afrika\u2019dan Orta Do\u011fu\u2019ya ge\u00e7en insan topluluklar\u0131 bunu takip eden 20 bin y\u0131l boyunca g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u0130ran platolar\u0131 merkezli geni\u015f bir ya\u015fam alan\u0131nda hayatlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc.<\/span><\/p>\n

Bug\u00fcne kadarki kay\u0131tlar 60 bin ila 45 bin y\u0131l \u00f6nceye ait insan toplumlar\u0131na ait fosillerin yayg\u0131n bir \u015fekilde bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Nature Communications\u2019ta yay\u0131nlanan bir ara\u015ft\u0131rma bu d\u00f6neme \u0130ran platosunun iklim olarak insan ya\u015fam\u0131na en uygun alan oldu\u011funu ve Afrika\u2019dan \u00e7\u0131kan atalar\u0131m\u0131z\u0131n bu b\u00f6lgeyi merkez olarak kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor.<\/span><\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n daha \u00f6nceki bir \u00e7al\u0131\u015fmada bir n\u00fcfus merkezi olarak tan\u0131mlad\u0131klar\u0131 Pers platosu, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130ran’\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun yan\u0131 s\u0131ra Basra K\u00f6rfezi ve Mezopotamya’y\u0131 da i\u00e7eriyor. Ekip, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Afrikal\u0131 olmayanlar\u0131n\u0131n atalar\u0131n\u0131n 70.000 ila 45.000 y\u0131l \u00f6nce burada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n