Panoptikon, 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda \u0130ngiliz filozof Jeremy Bentham taraf\u0131ndan bir hapishane modeli olarak tasarland\u0131. Bu tasar\u0131m, daire \u015feklinde bir yap\u0131dan olu\u015fur; t\u00fcm h\u00fccreler dairenin \u00e7eperine dizilmi\u015f ve pencereleri avluya bakacak \u015fekilde kurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Dairenin tam ortas\u0131nda karanl\u0131k bir kule ve bu kulenin i\u00e7inde bir gardiyan durur. Mahk\u00fbmlar kulenin i\u00e7ini g\u00f6remezler; dolay\u0131s\u0131yla gardiyan\u0131n onlar\u0131 o an izleyip izlemedi\u011fini anlayamazlar. Bu belirsizlik, mahk\u00fbmlarda \u201cher an izleniyormu\u015f\u201d hissi yaratarak davran\u0131\u015flar\u0131 \u00fczerinde kal\u0131c\u0131 bir etki b\u0131rak\u0131r. Sonu\u00e7ta, merkezi bir denetleyiciye gerek kalmadan mahk\u00fbmlar kendi kendilerini denetlemeye ba\u015flarlar.<\/p>\n
\u00dcnl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Michel Foucault, \u201cPanoptikon\u201d kavram\u0131n\u0131 topluma uyarlayarak bu modelin sadece hapishanelerde de\u011fil; okullarda, fabrikalarda ve hastanelerde de var oldu\u011funu savunmu\u015ftur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde denetimi art\u0131k algoritmalar sa\u011fl\u0131yor. Foucault\u2019nun bahsetti\u011fi o kule art\u0131k fiziksel bir yap\u0131 de\u011fil, cebimizde ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z ekranlard\u0131r. Eskiden mahk\u00fbmlar kuleden ka\u00e7mak isterdi; bug\u00fcn ise bizler o kuleye kendi iste\u011fimizle hayat\u0131m\u0131z\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi sunarak, g\u00f6zetlenmek i\u00e7in f\u0131rsat sunuyoruz.<\/p>\n
Foucault\u2019ya g\u00f6re; modern iktidar art\u0131k bizi \u00f6ld\u00fcrmekle veya fiziksel \u015fiddetle tehdit etmek yerine, bizleri istedi\u011fi \u015fekilde y\u00f6netme \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Filtreler, estetik standartlar \u00f6zellikle kad\u0131nlar \u00fczerinden bize nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnmemiz ve neyi arzulamam\u0131z gerekti\u011fini empoze eder; bizi istedi\u011fi gibi \u015fekillendirmek ister. E\u011fer trende uymazsan, dijital panoptikon seni \u201cetkile\u015fim alamamak\u201d ile cezaland\u0131r\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde sert cezaland\u0131rmalar yerine sistem bizleri sonsuz istek girdab\u0131na atmakta, bizleri arzular\u0131m\u0131zla y\u00f6netmektedir. Algoritmalar, payla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z veriler \u00fczerinden irademizi kullan\u0131r.<\/p>\n
Foucault\u2019nun “Biyo-iktidar” olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bu denetim bi\u00e7imi, bug\u00fcn algoritmalar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bedenlerimize ve arzular\u0131m\u0131za kadar s\u0131zm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Google, Meta, devletler ve reklam a\u011flar\u0131 birer dijital panoptikon g\u00f6revi \u00fcstlenmektedir. Bu a\u011flar, hayat\u0131n her alan\u0131nda boy g\u00f6stererek bireylerin davran\u0131\u015f bi\u00e7imleri \u00fczerindeki etkisini her ge\u00e7en g\u00fcn art\u0131rmaktad\u0131r. Bizler g\u00f6zetleme kulesine kendi ellerimizle; “be\u011feni”, “hik\u00e2ye” ve payla\u015f\u0131mlar\u0131m\u0131zla gardiyan\u0131 bizzat yerle\u015ftiriyoruz.<\/p>\n
Bentham’\u0131n modelinde mahk\u00fbmlar h\u00fccrelerde zorla tutulurken, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bizler bu h\u00fccrelere zorla konulmuyoruz. Aksine, mahremiyetimizi dijital ortamlarda g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak payla\u015farak kendi h\u00fccrelerimizi ve gardiyanlar\u0131m\u0131z\u0131 bizzat in\u015fa ediyoruz. Olu\u015fturdu\u011fumuz gardiyan art\u0131k sadece bizi izlemiyor; ne hissetmemiz gerekti\u011fini de y\u00f6netiyor.<\/p>\n
Di\u011fer taraftan, dijital algoritmalar sadece g\u00f6rmek istedi\u011fimiz i\u00e7erikleri \u00f6n\u00fcm\u00fcze getirerek bizleri birer “yank\u0131 fanusu” i\u00e7erisine hapsetmektedir. Bu durum, hapishanelerdeki tek tiple\u015fme mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 dijital d\u00fcnyaya ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Dijital h\u00fccrelerde farkl\u0131 fikirler yok olmakta, bireyler sadece kendisi gibi d\u00fc\u015f\u00fcnenlerle etkile\u015fim kurmaktad\u0131r. Sistem, dijital medya \u00fczerinden bizleri panoptikon\u2019un i\u00e7erisine hapsederken; dijital a\u011flar da gardiyan rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenmektedir.<\/p>\n
\u00c7evremize bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda; algoritma taraf\u0131ndan “be\u011fenilmeyecek” bir fikir veya foto\u011fraf\u0131 payla\u015fmaktan ka\u00e7\u0131nmak, asl\u0131nda Bentham\u2019\u0131n kulesindeki gardiyandan \u00e7ekinip davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 d\u00fczelten mahk\u00fbmun modern halidir. Art\u0131k fiziksel bir bask\u0131ya gerek yoktur; “etkile\u015fim d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc” korkusu veya d\u0131\u015flanma kayg\u0131s\u0131, insanlar \u00fczerinde yeterli denetimi sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n
Dijital Panoptikon toplumsall\u0131k \u00fczerinde de b\u00fcy\u00fck bir tehlike arz etmektedir. Algoritmalar benzer d\u00fc\u015f\u00fcnceleri bir araya getirerek toplumun b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bozmakta ve “dijital \u00e7etele\u015fmelere” yol a\u00e7maktad\u0131r. Bu durum m\u00fczakere k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yok etmekte, toplumsal kutupla\u015fmay\u0131 derinle\u015ftirmektedir. Ayr\u0131ca, panoptikonun yaratt\u0131\u011f\u0131 “her an izleniyorum” hissi, toplumsal bir oto-sans\u00fcr mekanizmas\u0131n\u0131 tetiklemektedir. \u0130nsanlar, dijital toplumun d\u0131\u015f\u0131na itilmemek i\u00e7in ayk\u0131r\u0131 fikirlerini t\u00f6rp\u00fclemekte ve tek tiple\u015fmi\u015f bir kitleye d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir.<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak Dijital Panoptikon, toplumsall\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6zg\u00fcrle\u015fme alan\u0131 olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p herkesin hem mahk\u00fbm hem de gardiyan oldu\u011fu bir s\u00fcre\u00e7 olu\u015fturmu\u015ftur. Art\u0131k toplum; farkl\u0131l\u0131klarla de\u011fil, sistemin dayatt\u0131\u011f\u0131 benzerliklerle ya\u015famaktad\u0131r.<\/p>\n
Peki, bu h\u00fccrelerden s\u0131yr\u0131lmak i\u00e7in neler yap\u0131lmal\u0131?<\/p>\n
Emperyalist sistemin bizlere “konfor alan\u0131” ad\u0131 alt\u0131nda dayatt\u0131\u011f\u0131 bireyselcilik, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki psikolojik rahats\u0131zl\u0131klar\u0131n ve travmalar\u0131n en temel nedenidir. Toplumsall\u0131k bilinci ve \u00f6rg\u00fctl\u00fcl\u00fck, stat\u00fckocu sistemlerin her zaman korkulu r\u00fcyas\u0131 olmu\u015ftur. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n getirdi\u011fi bu “a\u011f hapishanelerinde”, asl\u0131nda fark\u0131nda olmadan ve g\u00f6n\u00fcll\u00fc bir \u015fekilde kendimizi cezaland\u0131r\u0131yoruz.<\/p>\n
\u00d6zellikle sosyal medya platformlar\u0131; kad\u0131nlar ve gen\u00e7ler \u00fczerinde s\u00fcrekli izlenme ve “trendlere ayak uydurma” bask\u0131s\u0131 kurarak uyu\u015fturucu bir etki yaratmaktad\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n kendi \u00f6zel hayatlar\u0131n\u0131 te\u015fhir etmesi bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck de\u011fil, aksine sofistike bir denetim mekanizmas\u0131d\u0131r. \u0130deolojik fikirlerimizden sevdi\u011fimiz yemeklere, giyim tarz\u0131m\u0131zdan g\u00fcnl\u00fck rutinlerimize kadar her \u015fey algoritmalar taraf\u0131ndan kaydedilmekte ve yeniden \u00f6n\u00fcm\u00fcze s\u00fcr\u00fclmektedir. Bu durum, toplumsal \u00f6rg\u00fctl\u00fcl\u00fc\u011fe ve dayan\u0131\u015fma ruhuna z\u0131tt\u0131r.<\/p>\n
Bu a\u011f h\u00fccrelerine kar\u015f\u0131 y\u00fcz y\u00fcze temas\u0131 art\u0131rmak ve sistemin dayatt\u0131\u011f\u0131 h\u0131za kar\u015f\u0131 bilin\u00e7li bir “yava\u015flama\u201d prati\u011fi geli\u015ftirmek gerekir. Bir nevi “dijital diyet” uygulamak, sistemin denetim mekanizmalar\u0131ndan koparak kendi olu\u015fturdu\u011fumuz h\u00fccrelerden \u00e7\u0131kmam\u0131z\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. Sistemin denetim mekanizmas\u0131na girmek yerine, kendi denetim mekanizmam\u0131z\u0131 kurmak bizlere sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir deneyim sunacakt\u0131r.<\/p>\n
Dijital platformlar \u00fczerinden bir\u00e7ok ki\u015fiye kolayl\u0131kla ula\u015fabilir ve bilin\u00e7li kullan\u0131c\u0131 olmay\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131rabiliriz. Dahas\u0131, toplumsal olaylarda dijital medya arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kolektif bir ruh in\u015fa ederek kendi g\u00fcndemlerimizi olu\u015fturabiliriz. Sistemi biz denetleyebilmeliyiz. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck, toplumsall\u0131k ve dayan\u0131\u015fma gibi kavramlar\u0131n hayat\u0131m\u0131z ve toplumumuz \u00fczerindeki hayati \u00f6nemini kavray\u0131p bunlar\u0131 ya\u015fam prati\u011fimize eklememiz gerekmektedir. Unutmayal\u0131m ki dijital panoptikon h\u00fccrelerinden \u00e7\u0131kmak, bizlerin elindedir.<\/p>\n
\u00a0 \u00a0 \u00a0Viyan Mahir<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Panoptikon, 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda \u0130ngiliz filozof Jeremy Bentham taraf\u0131ndan bir hapishane modeli olarak tasarland\u0131. Bu tasar\u0131m, daire \u015feklinde bir yap\u0131dan olu\u015fur; t\u00fcm h\u00fccreler dairenin \u00e7eperine dizilmi\u015f ve pencereleri avluya bakacak \u015fekilde kurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Dairenin tam ortas\u0131nda karanl\u0131k bir kule ve bu kulenin i\u00e7inde bir gardiyan durur. Mahk\u00fbmlar kulenin i\u00e7ini g\u00f6remezler; dolay\u0131s\u0131yla gardiyan\u0131n onlar\u0131 o an izleyip […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":11486,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":{"subtitle":"","format":"standard","override":[{"template":"1","parallax":"1","fullscreen":"1","layout":"right-sidebar","sidebar":"default-sidebar","second_sidebar":"default-sidebar","sticky_sidebar":"1","share_position":"top","share_float_style":"share-monocrhome","show_featured":"1","show_post_meta":"1","show_post_author_image":"1","show_post_date":"1","post_date_format":"default","post_date_format_custom":"Y\/m\/d","show_post_category":"1","post_reading_time_wpm":"300","post_calculate_word_method":"str_word_count","zoom_button_out_step":"2","zoom_button_in_step":"3","show_post_tag":"1","show_prev_next_post":"1","show_popup_post":"1","number_popup_post":"1","show_author_box":"1","show_post_related":"0","show_inline_post_related":"0"}],"image_override":[{"single_post_thumbnail_size":"crop-500","single_post_gallery_size":"crop-500"}],"trending_post_position":"meta","trending_post_label":"Trending","sponsored_post_label":"Sponsored by","disable_ad":"0"},"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_review":[],"enable_review":"","type":"percentage","name":"","summary":"","brand":"","sku":"","good":[],"bad":[],"score_override":"","override_value":"","rating":[],"price":[],"jnews_override_counter":{"view_counter_number":"0","share_counter_number":"0","like_counter_number":"0","dislike_counter_number":"0"},"jnews_post_split":{"post_split":[{"template":"1","tag":"h2","numbering":"asc","mode":"normal","first":"0","enable_toc":"0","toc_type":"normal"}]},"footnotes":""},"categories":[1,55,50],"tags":[],"class_list":["post-11485","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analiz","category-dijital-medya","category-genc-kalemler"],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/berru.org\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/photo_2026-05-03_11-47-15.jpg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11485","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11485"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11485\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11490,"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11485\/revisions\/11490"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11486"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11485"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11485"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/berru.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11485"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}